Czy nawet wtedy, gdy wszystko układa się dobrze, spodziewasz się, że za chwilę wydarzy się coś złego? Trudno Ci odpuścić, zaakceptować popełnienie błędu albo spontanicznie wyrażać emocje? Być może bliskie są Ci schematy należące do obszaru Nadmiernej czujności i zahamowania.
To ostatni z pięciu obszarów schematów wyróżnianych w terapii schematów. Osoby, u których schematy z tego obszaru są silnie aktywne, często przywiązują dużą wagę do samokontroli, przestrzegania zasad, unikania błędów oraz spełniania wysokich standardów. Mogą mieć trudność ze swobodnym wyrażaniem emocji, odpoczynkiem czy czerpaniem przyjemności z codziennych doświadczeń.
Choć takie funkcjonowanie może pomagać w osiąganiu celów i wywiązywaniu się z obowiązków, jego ceną może być przewlekłe napięcie, zmęczenie, nadmierna samokrytyka czy trudność w odczuwaniu satysfakcji.
W obszarze Nadmiernej czujności i zahamowania wyróżniamy cztery schematy:
- Negatywizm / Pesymizm
Osoba koncentruje swoją uwagę przede wszystkim na potencjalnych zagrożeniach, problemach i tym, co może pójść nie tak. Nawet w sytuacjach, które obiektywnie układają się dobrze, może mieć trudność z odczuwaniem spokoju i bezpieczeństwa.
Często pojawia się przewidywanie niepowodzeń, zamartwianie się przyszłością oraz przekonanie, że pozytywna sytuacja może szybko się zmienić. W efekcie trudno w pełni cieszyć się tym, co dzieje się tu i teraz.
- Zahamowanie emocjonalne
Schemat ten wiąże się z ograniczaniem spontanicznego wyrażania emocji, potrzeb czy pragnień. Osoba może obawiać się, że okazanie uczuć zostanie negatywnie ocenione, doprowadzi do utraty kontroli albo narazi ją na zawstydzenie.
Może więc kontrolować zarówno emocje uznawane za trudne, takie jak złość czy smutek, jak i te pozytywne – radość, ekscytację czy czułość. W relacjach może być przez to odbierana jako zdystansowana lub nadmiernie opanowana, mimo że wewnętrznie doświadcza wielu emocji.
- Nadmierne wymagania / Nadmierny krytycyzm
Osoba stawia sobie bardzo wysokie standardy i może mieć poczucie, że niezależnie od tego, ile zrobi, nadal powinna zrobić więcej lub lepiej. Osiągnięcie celu nie zawsze przynosi satysfakcję – często szybko pojawia się kolejny obowiązek, zadanie lub wymaganie.
Schemat może przejawiać się perfekcjonizmem, dużym skupieniem na efektywności, silnym poczuciem obowiązku oraz trudnością z odpoczynkiem. Błąd może być postrzegany nie jako naturalna część działania, ale jako coś, czego należy za wszelką cenę unikać.
- Bezwzględna surowość
W tym schemacie pojawia się przekonanie, że błędy i niewłaściwe zachowania powinny wiązać się z konsekwencjami, a pobłażliwość czy wyrozumiałość są czymś niewłaściwym. Osoba może surowo oceniać zarówno siebie, jak i innych.
Trudniejsze staje się uwzględnianie okoliczności, ludzkich ograniczeń czy faktu, że popełnianie błędów jest naturalną częścią życia. W stosunku do siebie może przejawiać się to silnym wewnętrznym krytykiem i trudnością z wybaczaniem sobie własnych niedoskonałości.
Dlaczego te schematy nie zawsze łatwo zauważyć?
Ciekawym aspektem schematów z obszaru Nadmiernej czujności i zahamowania jest to, że niektóre związane z nimi zachowania mogą być społecznie wzmacniane i postrzegane jako zalety.
Sumienność, odpowiedzialność, samodyscyplina czy wysokie standardy same w sobie nie są czymś niekorzystnym. Problem pojawia się wtedy, gdy stają się sztywne i zaczynają odbywać się kosztem odpoczynku, zdrowia, relacji czy możliwości czerpania satysfakcji z życia.
Granica nie przebiega więc pomiędzy „byciem ambitnym” a „niebyciem ambitnym”. Ważniejsze jest to, czy potrafimy dostosowywać swoje wymagania do sytuacji, pozwalać sobie na niedoskonałość i odpoczywać bez poczucia winy.
Jak może pomóc terapia schematów?
Praca terapeutyczna nie polega na rezygnacji z odpowiedzialności, ambicji czy samodyscypliny. Jej celem jest między innymi rozwijanie większej elastyczności i uczenie się rozpoznawania momentów, w których wewnętrzne wymagania stają się zbyt surowe.
Terapia schematów może pomagać w stopniowym budowaniu równowagi pomiędzy odpowiedzialnością a życzliwością wobec siebie, wysokimi standardami a akceptacją własnych ograniczeń oraz kontrolą a spontanicznością.
