Czy zdarza Ci się mieć poczucie, że:
„rozumiem, skąd biorą się moje trudności… ale to i tak nic nie zmienia”?
albo że:
„wiem, że to tylko myśl — ale emocje i tak biorą górę”?
To doświadczenie jest zaskakująco częste.
Wiele osób potrafi trafnie nazwać swoje schematy, rozpoznać zniekształcenia poznawcze, a nawet „logicznie” podważyć swoje przekonania — a mimo to pewne reakcje wciąż wracają.
Dlaczego tak się dzieje?
CBT i terapia schematów – dwa poziomy pracy
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) koncentruje się przede wszystkim na aktualnym funkcjonowaniu:
– myślach, które pojawiają się w konkretnych sytuacjach
– emocjach, które z nich wynikają
– zachowaniach, które podejmujemy
Jej celem jest rozpoznanie i modyfikacja nieadaptacyjnych wzorców – tak, aby poprawić codzienne funkcjonowanie i zmniejszyć cierpienie.
To podejście jest bardzo skuteczne i dobrze przebadane, szczególnie w pracy z zaburzeniami lękowymi, depresją czy problemami adaptacyjnymi.
Jednocześnie nie zawsze jest wystarczające w sytuacjach, gdy trudności mają bardziej utrwalony charakter.
Terapia schematów wychodzi z założenia, że niektóre reakcje nie wynikają wyłącznie z bieżących myśli, ale z głębiej zakorzenionych wzorców – ukształtowanych we wcześniejszych doświadczeniach.
Dlatego obejmuje szerszą perspektywę:
– historię relacji i doświadczeń z dzieciństwa
– niezaspokojone potrzeby emocjonalne
– schematy, które wpływają na sposób postrzegania siebie i innych
– tryby, czyli zmieniające się stany emocjonalne i „części” naszej osobowości
Dlaczego „rozumienie” czasem nie wystarcza?
Z perspektywy terapii schematów sama zmiana myśli często nie jest wystarczająca, ponieważ wiele schematów ma silny komponent emocjonalny.
To oznacza, że:
możesz wiedzieć, że „nie jesteś bezwartościowy/a” –
ale jednocześnie czuć się w ten sposób w określonych sytuacjach.
Schematy są często zapisane nie tylko na poziomie poznawczym, ale również emocjonalnym i doświadczeniowym.
Dlatego ich zmiana wymaga pracy na kilku poziomach jednocześnie.
Na czym polega różnica w praktyce?
W terapii schematów, oprócz pracy poznawczej, większy nacisk kładzie się na:
– pracę z emocjami (nie tylko ich analizę, ale też przeżywanie i regulację)
– relację terapeutyczną jako narzędzie zmiany (tzw. ograniczone powtórne rodzicielstwo)
– techniki doświadczeniowe, takie jak praca z wyobrażeniami czy dialogi między częściami siebie
– identyfikację i modyfikację trybów (np. Wewnętrzne Dziecko, Wewnętrzny Krytyk, tryby radzenia sobie)
Celem nie jest jedynie „bardziej racjonalne myślenie”, ale głębsza zmiana sposobu przeżywania siebie i relacji z innymi.
Kiedy terapia schematów może być szczególnie pomocna?
To podejście bywa szczególnie wspierające, gdy:
– trudności w relacjach powtarzają się mimo prób zmiany
– pojawia się silny wewnętrzny krytyk, wstyd lub poczucie bycia „niewystarczającym”
– masz poczucie, że „ciągle wracasz do tego samego miejsca”
– rozumienie problemu nie przekłada się na zmianę w praktyce
Czy trzeba wybierać między CBT a terapią schematów?
Nie.
Te podejścia nie wykluczają się – przeciwnie, bardzo dobrze się uzupełniają.
CBT dostarcza konkretnych narzędzi do pracy z myślami i zachowaniami „tu i teraz”.
Terapia schematów pozwala zrozumieć głębsze przyczyny trudności i pracować nad ich trwałą zmianą.
W praktyce wielu terapeutów integruje oba podejścia – dostosowując sposób pracy do potrzeb konkretnej osoby.
Podsumowanie
Terapia poznawczo-behawioralna pomaga zmieniać to, co dzieje się na powierzchni – nasze myśli, emocje i zachowania w bieżących sytuacjach.
Terapia schematów sięga głębiej – do źródeł tych reakcji, zakorzenionych w wcześniejszych doświadczeniach i relacjach.
Obie drogi mogą prowadzić do zmiany.
Czasem jednak, żeby naprawdę coś się zmieniło – trzeba nie tylko zrozumieć, ale też doświadczyć czegoś nowego.
Bibliografia
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.
Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.
Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., i in. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.12040518
Masley, S. A., Gillanders, D. T., Simpson, S. G., i in. (2012). A systematic review of the evidence base for schema therapy. Cognitive Behaviour Therapy, 41(3), 185–202. https://doi.org/10.1080/16506073.2011.614274
